Glosario conceptual e temático 2019

CONCEPTOS XERAIS


Comunicación: dende un punto de vista etimolóxico, comunicación é “acción conxunta en – ou para o – común”. Dende a perspectiva académica, pode definirse como un sistema que articula e (se) desenvolve (entre) as relacións humanas, a organización social (e os discursos que esta produce) e os marcos normativos e explicativos que fundamentan e sancionan a vida social e política dos seres humanos. Na “Comunicación Interpersoal” – a máis básica -, “Comunicación” expresa unha forma de relación orientada a definir os roles e o dispositivo de entendemento para que sexa posible a “interacción”. Na “Comunicación Comunitaria”, “Comunicación” é a forma de intercambio que se produce nos lugares de encontro social para autoafirmar a pertenza, identidade e diferenzas. [Páx. 1] 

Comunicador:  O comunicador (o xornalista) desprega o operativo simbólico, actúa no seu mantemento e é axente ou catalizador na transformación social que se produce no seo da comunidade. A comprensión da natureza da transformación social nunha comunidade é unha das ferramentas que deben utilizar os comunicadores. A función distes comunicadores na organización orixínase na comprensión da comunidade como un organismo social que sofre mudas, como as sofren os individuos membros desa comunidade, no seu desenvolvemento como seres humanos.  Nese sentido a comunicación infire na transmisión dos símbolos e nas mudas nas mensaxes que conteñen eses símbolos, para urxir na mellora comunitaria. A comunidade, como sistema cultural, non posúe unha harmonía organizativa; no seu seo hai faccións. Neste sentido, o labor do comunicador pasa por crear condicións de diálogo entre esas faccións.

CAMPOS E TENDENCIAS

Mediacións. As Mediacións, u formas de uso e apropiación de bens culturais producidos dende as clases dominantes polos sectores subalternos e nos que se produce unha resignificación que as audiencias (receptores) fan da cultura hexemónica ao subverter o sentido orixinal, de forma que sexa útil aos grupos subalternos. Segundo Martín-Barbero, autor da Teoría das Mediacións, as mediacións son instrumentos de reconciliación das clases e de reabsorción das diferenzas sociais e prodúcense “entre a xente e os medios”. Son, pois, espazos onde se negocia o éxito ou o fracaso dos medios de comunicación como innovación técnica. [Páx. 2 e 3]

Educomunicación: dinámica ambivalente entre a comunicación, a comunidade e a educación. Unha oportunidade para recompoñer un itinerario común entre os ámbitos comunicativo e educativo, e tamén comunitario (Comunicación Comunitaria) ao se circunscribir a un entorno e fomentar a elaboración de discursos compartidos pola comunidade. A alfabetización ou educación mediática (media literacy) é a aplicación educomunicativa máis coñecida, pero tan só aprende o uso das tecnoloxías e dos medios, non busca a transformación do sistema mediático. Cuestiona, pero non mobiliza. Por isto, hai quen avoga por outros termos: comunicación/educación (Huergo). O propio Huergo, define a comunicación/educación como: “campo de articulacións, en principio, dos procesos e prácticas sociais de formación de suxeitos e subxectividades, cos procesos e prácticas sociais de produción de sentidos e significacións. Tamén onde se articulan equipamentos e dispositivos tecnolóxicos e culturais en xeral cos disposicións subxectivas e entre as interpelacións (como suxeitos textuais) e coñecementos e identificacións subxectivas” (Huergo, 2001). Este termo fundaméntase en que a humanidade evoluciona dende e co diálogo, coa rexeneración de significados. [Páx. 3]


Ecoloxía da Comunicación: liñamento científico xurdido na Europa dos anos oitenta que pode entenderse como primeiro paso cara a unha estratexia construtiva coa que aumentar a calidade de vida dos seres humanos. Pretende averiguar ata que punto poden crearse, a través da comunicación, comunidades onde o ser humano se sinta agusto. Trata, no seu sentido máis humanista, as consecuencias que se derivan das intervencións tecnolóxicas (técnicas) da comunicación para os seres humanos, a sociedade, a cultura e a comunicación. Eurich, e pouco despois, Mattler von Meibom falan da “conservación ou recreación dun mundo comunicacional intacto, axeitado á natureza humana, isto é, de espazos individuais de acción e experiencia, de redes interpersoais de contacto, e por ende, de comunicación” (1998). [Páx. 4 e 5]


COMUNICACIÓN INTERPERSOAL

Comunicación Interpersoal: modalidade comunicativa na que existe unha transacción continua de mensaxes na que interveñen persoas (dun individuo a outro – cara a cara -, dun individuo a unha colectividade, ou dunha colectividade a outra). É unha comunicación bidireccional na que se comparte un mesmo espazo e tempo. Nela é fundamental a empatía (aprecio polas actitudes e ideas do outro dende o seu punto de vista, captar o seu xeito de sentilas), a congruencia, e a aceptación incondicional (permite ao outro contactar cos seus sentimentos e expresalos sen temor a ser xulgados). (Rogers). A combinatoria dos tres permite a auto-revelación (nun ambiente non ameazante) pensada por Jourard. [Páx. 1]

Interacción: acción que se produce cando unha persoa ten a intención de transmitir información, busca que sexa compartida e consegue unha resposta por parte doutra persoa, un mutuo recoñecemento da posta en común. Se unicamente transmite, non se considera interacción, senón difusión (comunicación sen interacción). (Galindo). Para Kaplún, “a comunicación, ou é diálogo ou non é comunicación, senón tan só información ou difusión”. Ademais, considera que os medios de masa se apropian do termo “comunicación” confundíndoo con información.  [Páx 2]

Interaccionismo Simbólico:  Pódese definir como unha das correntes de pensamento microsociolóxica, relacionada coa antropoloxía e a psicoloxía social. Básease na comprensión da sociedade a través das das interaccións que os individuos crean, facendo estruturas simbólicas que outorgan sentido á realidade; estruturas sobre as que socialmente estaremos dacordo previamente. As interaccións simbólicas permiten ás persoas negociar, manipular e mudar ata certo punto a estrutura e a realidade. [Páx. 2]

Escola de Palo Alto: Trátase dun grupo de investigadores norteamericanos  procedentes da antropoloxía, a lingüística, as matemáticas, a sociología ou a psiquiatría, os cales destacaron por considerar a comunicación como unha interacción social, máis que en función dos seus contidos. As súas premisas fundamentais, resúmense na comunicación entendida como un proceso de interacción e de relación, comprender que todo o comportamento humano ten un valor comunicativo e entender o contexto como unha das claves no proceso relacional.  [Páx. 1 e 2]

Etnometodoloxía: Pódese definir como o estudo das maneiras nas que se organiza o coñecemento que os individuos teñen, dos cursos de acción normais, dos seus asuntos habituais, dos escenarios acostumados. A vida cotiá é, por tanto, a materia prima deste enfoque metodolóxico. A EM céntrase en estudar os métodos ou estratexias empregadas polas persoas para construirán e dar significado ás súas prácticas sociais cotiás. [Páx. 1] 

 

A COMUNICACIÓN COMUNITARIA

Comunicación comunitaria (ComCom): é unha comunicación básica orientada como dispositivo para xerar, manter e mudar acordos, controis e marcos normativos, é dicir, os dereitos e obrigas das persoas; e  para articular recursos e accións que sustenten a existencia e a socialidade desas persoas, que recoñecemos como Comunidade pola súa orixe, a súa adscrición ou o seu interese en común. Polo tanto, hoxe en día, ComCom é un campo de tensións onde converxen unha grande diversidade de intereses, formas de organización social e humana, imaxinarios, propostas e prácticas de control ou de mobilización, modelos e modalidades, espazos simbólicos, discursos e retóricas, identidades, pertenzas e permanencias,…  que se relacionan e se diferencian para a construción e para a participación e a transformación da vida en común. [Páx. 1]

Comunidade: significa aquilo no que se participa xuntos. A “comunidade” retén o seu poder nos símbolos e aspiracións. O concepto suxire a realización de relacións, no sentido de familiaridade, do que é a lealdade continua e a contribución ao grupo. Enlazado a isto está a comunalidade, que é modo de vida e de réxime político de diversos grupos humanos (o estudo de Esteva realizouse na observación activa sobre indíxenas na Oaxaca e en Chiapas, México) que recuperan a súa condición comunitaria, en tanto que non foron ou se resisten a seren “individuados” (é dicir,  separados da comunidade para seren orientados como “mercancía” ou “potenciais consumidores pasivos”). Por outra banda atópanse os Commons que poden entenderse como parte da comunidade, en tanto que rexenera ás comunidades a partir de experiencias e tradicións, alonxándose de estruturas como o Estado e o mercado para construír unha relación entre persoas e comunidades.  [Páx. 1, 8 e 10]

Comunitarismo: corrente filosófica que xorde en oposición a determinados aspectos do individualismo e en defensa de fenómenos como a sociedade civil. O comunitarismo, sobre todo o Latinoamericano, fundamenta que a comunicación é un ben común social e, xa que logo, tamén comunitario e liberador, ao mesmo tempo que defensa do que se considera propio.  [Páx. 9]

Comunidade de interese: definida ocasionalmente por lei, pero é xeralmente considerada como un grupo de individuos unidos por intereses ou valores comúns. Estes intereses comúns poden ser o resultado dunha historia ou cultura común, orixe étnica común, ou outros vínculos que crean unha comunidade de electores con intereses distintos. Aínda que o perímetro dunha comunidade de interese pode corresponder a límites administrativos, isto non sempre é o caso.  [Páx. 8] 

Comunicación popular: instrumento dun proceso educativo transformador feito co pobo. Ten unha forte ancoraxe nos movementos populares que xorden nas décadas dos setenta e oitenta do século pasado. E polo tanto, é a expresión das loitas populares para acadar mellores condicións de vida. Na comunicación popular é necesario ir mudando o modelo de comunicación emisor-receptor: todos deben ser emisores- receptores;  é preciso construír unha comunicación grupal e comunitaria.  [Páx. 2]

Comunicación alternativa (ComA): é un intento de comunicación máis involucrada cos procesos e discursos de transformación social profunda. Algunhas características da ComA poden ser: marxinalidade, contrainformación, oposición, participación, horizontalidade, resistencia, esfera pública alternativa (ou cívica), contrahexemonía, cultura popular e transformaciónn social democrática… Propón, pois, un discurso alternativo, á marxe do sistema e normas imperantes.  [Páx. 4 e 5]

Medios comunitarios: son un recurso en man da comunidade para participar dunha experiencia comunicativa ou mediática, lugares de encontro social sobre todo para o Terceiro Sector. Non son un servizo á comunidade, senón que é a comunidade propia quen articula un dispositivo de comunicación que se basea nunhas normas de acceso consensuadas asembleariamente. Ademais, por contaminación do alternativo responden maioritariamente a criterios contrahexemónicos, confrontados ao sistema de medios dominantes. Por contaminación do popular, responden a unhas características determinadas de identidade,  de pertenza e tamén de formas e técnicas específicas dunha cultura particular, aglutinadora, que se quere reproducir (e de aí o seu carácter educativo e socializador). Así mesmo, os medios comunitarios veñen caracterizados pola súa diversidade, atenta ás características propias de cada comunidade; oriéntanse cara a uns intereses da comunidade ben definidos e mobilízanse para acadalos; e son sen ánimo de lucro. Proporcionan novas linguaxes e a transformación das tecnoloxías apropiadas (xestión compartida) e amplifican o dereito a comunicar e outros dereitos e deberes da comunidade. Por último, cómpre sinalar que converxen no lugar distintas e diferentes organizacións e actividades, con contidos plurais, fornecendo o diálogo dentro delas e as accións solidarias conxuntas, facendo tecido social. [Páx 6]


AS REDES SOCIAIS HUMANAS


Rede: conxunto de persoas relacionadas cunha determinada actividade. Tamén pode entenderse como conxunto de relacións representadas por liñas ou lazos, entre unha serie definida de elementos que nos permiten a análise dun fenómeno (Molina, 1951). Ou como estrutura sistémica e dinámica que involucra a un conxunto de persoas e obxectos organizados para un determinado obxectivo, que se enlazan mediante unha serie de regras e procedementos. Permiten o intercambio de información a través de diversas canles e a súa representación gráfica proporciona unha visualización de cómo se articulan ou relacionan os seus elementos, nomeados coma vértices ou actores sociais. [Páx 1]

Redes sociais: conxunto definido de actores – individuos, grupos, organizacións, comunidades, sociedades globais, etc… que están vinculadas unhas ás outras a través dun conxunto de relacións sociais (Carlos Lozares, 1995). Tamén poden verse como unha metodoloxía para a acción (Elina Nora Dabas, 1993). [Páx. 1]


Teoría de grafos: nace a partir do problema matemático das sete pontes de Könisgberg. Na súa visualización distinguíase por tres elementos: a figura (grafo), os vértices (puntos) e as liñas (aristas). Esta teoría orixinal foi recuperada nos anos 30 do pasado século (Jacob Leví Moreno) para construir os seus sociogramas , que deron lugar á sociometría. Desde a Teoría de Grafos, a rede social é unha estrutura que pode representarse en formas topolóxicas diferentes, e na que os nós representan a individuos ou actores sociais, na que as súas accións son representadas mediante liñas ou aristas. Hai dúas visións da rede social desde estas Teorías: a) a visión atomista, descontextualizada e atributiva, e b) a visión relacional ou reticular, estruturalista. Nesta segunda visión o actor é considerado a partires da relación con outros integrantes da rede nun contexto determinado. [Páx. 1, 2 e 3]

Sociogramas: análises e modelizacións de redes sociais, proporcionan conceptos e teoremas para argumentar moitos indicadores que se empregar para a resolución de problemas de relación social. [Páx. 2]

 

CONCEPTOS APLICADOS AO TRABALLO

Na ficha dos grupos pódese atopar cadanseu glosario, aplicado á súa área temática:

S1A LGTBI

S1B Precariedade no Xornalismo

S1C Comunicación e Desenvolvemento

S1D Ensino e Medios

S2A Medios Comunitarios, Alternativos e Populares

S2B Muller e Comunicación

S2C Saúde

S2D Activismos Creativos

S3A Mobilidade Urbana e Rural

S3B Bens Relacionais

S3C Mocidade e Comunicación

S3D Audiovisual Participativo